Saga og stig orðunnar
Fálkaorðan á sér merka sögu og um hana gilda margháttaðar reglur sem koma meðal annars fram í forsetabréfi um orðuna. Textinn hér fyrir neðan byggir á forsetabréfinu og riti Birgis Thorlacius, Íslensk heiðursmerki, sem út kom árið 1999.
Upprunaleg hönnun
Þegar Kristján konungur X og Alexandrine drottning heimsóttu Ísland sumarið 1921 var gefið út konungsbréf um stofnun fálkaorðunnar og var konungur fyrsti stórmeistari hennar. Sameiginlegt merki fálkaorðunnar var og er enn gullrenndur, innskorinn, hvítsteindur kross og álmuhornin stýfð af inn á við. Framan á krossinum miðjum er gullrenndur, blásteindur skjöldur og á honum silfurfálki er lyftir vængjum til flugs. Aftan á krossinum miðjum var upphaflega fangamark konungs með kórónu yfir, gyllt á hvítu. Utan um fangamarkið var blásteind, gullrend rönd og á hana letrað með gullnum stöfum: Fyrsti desember 1918. Upprunalegu orðuna teiknaði Hans Christian Tegner, prófessor við Listaháskólann í Kaupmannahöfn, í samvinnu við Jón Hjaltalín Sveinbjörnsson konungsritara og Poul Bredo Grandjean skjaldarmerkjafræðing. Þess má geta að fálki var í skjaldarmerki Íslands á árunum 1903 til 1919 en fálkar voru taldir glæsileg gjöf til tignarmanna á fyrri öldum og voru dýrmæt útflutningsvara hérlendis.
Nýr stórmeistari
Við hernám Danmerkur 9. apríl 1940 varð hlé á orðuveitingum á vegum konungs en 17. janúar 1942 gaf ríkisstjóri Íslands, Sveinn Björnsson síðar forseti, út bréf um að embætti hans færi með orðuveitingavaldið og forsætisráðherra bæri að skipa mann í orðunefnd í stað orðuritara sem var jafnframt konungsritari. Fyrstu orðuveitingar samkvæmt þessum nýju reglum fóru fram sama dag. Kristján X. Danakonungur veitti eina fálkaorðu eftir samþykkt þessarar ályktunar, 1. desember 1943, er hann sæmdi Jón Hj. Sveinbjörnsson stórkrossi, „sem þann dag hafði verið ritari hans hátignar í 25 ár“. Konungur gerði þetta með þeirri athugasemd að ekki hefði náðst til orðunefndar. Við lýðveldisstofnun árið 1944 varð forseti Íslands stórmeistari fálkaorðunnar og voru ýmsar breytingar þá gerðar á tilhögun og útliti orðunnar. Nú er aftan á krossi fálkaorðunnar blásteind, sporöskjulöguð, gullrennd rönd, og á hana letrað með gullnum stöfum: Seytjánda júní 1944.
Riddarakross
Stig fálkaorðunnar eru fimm: Riddari, stórriddari, stórriddari með stjörnu, stórkrossriddari og stórkrossriddari með keðju. Band orðunnar er heiðblátt en jaðrar hvítir með hárauðri rönd. Sá sem sæmdur er fálkaorðu í fyrsta sinn skal að jafnaði hljóta lægsta stig hennar, riddarakross. Karlar bera riddarakross á brjóstinu vinstra megin í hnappagati á kjóljakka eða á móts við það. Konur festa bandið með krossinum á vinstra barm.
Stórriddarakross
Næsta stig fyrir ofan riddara er stórriddari. Kross stóriddara er stærri en riddara auk þess sem bandið er breiðara. Stórriddarar bera fálkaorðu í orðubandi um hálsinn. Í tilviki karla er orðan borin þétt undir hnút slaufu.
Stórriddarakross með stjörnu
Næsta sig fyrir ofan stórriddara er stórriddari með stjörnu. Stjarnan er átthyrnd silfurstjarna og á henni miðri blásteindur silfurskjöldur með silfurfálkanum. Stórriddari með stjörnu ber stórriddarakrossinn um hálsinn og stjörnuna á brjótinu vinstra megin.
Stórkross
Næsta stig fyrir ofan stórriddara með stjörnu er stórkrossriddari. Stórkrossriddarar bera átthyrnda silfurstjörnu með krossmerkinu á brjóstinu vinstra megin en stórkrossinn á hægri mjöðm í orðubandi. Stórkrossbandið er í tilviki karla borið undir kjóljakka en yfir vesti.
Keðja stórkrossriddara
Æðsta merki fálkaorðunnar er keðja stórkrossriddara sem stórmeistari orðunnar ber einn Íslendinga og einungis meðan viðkomandi gegnir embætti forseta Íslands. Forseti getur einnig sæmt þjóðhöfðingja annarra ríkja þessu stigi. Keðjan liðast í blásteinda skildi með silfruðum fálka og skjaldarmerki lýðveldisins til skiptis en í henni hangir stórkrossinn. Ber orðuhafi keðjuna ásamt stórkrossstjörnu (án orðubands).
Hvenær ber maður fálkaorðu?
Fálkaorðan er borin við kjólföt, síða kjóla eða formlega embættisbúninga ríkisins í hátíðarsamkomu þar sem þjóðhöfðingi er viðstaddur og mælst er til orðuburðar. Orðuþegar geta einnig borið fálkaorðuna við dökk föt eða spariklæðnað við önnur tækifæri, svo sem á þjóðhátíðardaginn, nýársdag, sjómannadag eða öðrum hátíðisdögum, á héraðshátíðum eða persónulegum tyllidögum. Sama gildir um þá orðuþega sem bera embættisbúninga íslenska ríkisins.
Rósettur fálkaorðu
Öllum stigum fálkaorðu fylgir sérstakt barmmerki, rósetta. Hún auðkennir það orðustig sem viðkomandi hefur hlotið. Rósettan er borin vinstra megin í hnappagati í jakkalafi og á samsvarandi stað í kvenfötum. Hana má bera við jakkaföt og sambærilegan kvenklæðnað þegar orðuþega þykir henta. Ekki má bera rósettu og orðu á sama tíma.
Reglur um fálkaorðuna og störf orðunefndar eru birtar í tveimur forsetabréfum sem voru upphaflega samin á árunum 1944 og 1945 en hafa síðar verið endurskoðuð.
Þegar Ísland varð lýðveldi árið 1944 var breytt reglum um hina konunglegu íslensku fálkaorðu. Gefið var út forsetabréf sem dr. Björn Þórðarson forsætisráðherra samdi á grunni konungsbréfs um stofnun orðunnar frá 1921. Ýmsar smærri breytingar hafa verið gerðar á forsetabréfinu síðan þá.
Forsetabréf um fálkaorðuna.
Þegar Ísland varð lýðveldi árið 1944 var breytt reglum um hina konunglegu íslensku fálkaorðu. Gefið var út forsetabréf sem dr. Björn Þórðarson forsætisráðherra samdi á grunni konungsbréfs um stofnun orðunnar frá 1921. Ýmsar smærri breytingar hafa verið gerðar á forsetabréfinu síðan þá.
Forsetabréf um fálkaorðuna.