Ljóðabókaskápur Vigdísar
„Ljóð eiga að vera á Bessastöðum því að þetta er staður skáldanna.“
Í öndvegi Thomsen-stofu á Bessastöðum er fallegur bókaskápur í svokölluðum Hepplewhite-stíl sem talinn er vera frá aldamótunum 1800. Skömmu eftir að frú Vigdís Finnbogadóttir var kjörin forseti Íslands árið 1980 ákvað hún að gefa þessum skáp nýtt hlutverk. Í blaðaviðtali sem tekið var við hana árið 1982 lýsti hún Thomsen-stofu með þessum orðum:
„Hér í þessu herbergi fæddist Grímur Thomsen eins og þið vitið árið 1820 og hann bjó hér á Bessastöðum frá 1867 til dauðadags 1896. Hér er ég að koma upp safni ljóðabóka og eins og sjá má eru þær grannar að vexti en að sama skapi ríkar að innihaldi. Ég stefni að því að koma í þennan skáp ljóðabókum allra þeirra ljóðskálda sem voru hér í skóla og svo allra nútímaskálda íslenskra.“
Frú Vigdís valdi í skápinn bækur úr bókasafni Bessastaða, sem var að stofni til safn Boga Ólafssonar (1879-1957) menntaskólakennara, en einnig rötuðu þangað nýrri ljóðabækur sem embættið eignaðist í forsetatíð hennar.
„Og þá komum við að ljóðum sem hugarleikfimi – þau eru eins og andleg eróbikk!“
Þjóðviljinn birti bitastætt viðtal Silju Aðalsteinsdóttur við frú Vigdís um skáldskap og tungu árið 1989.
Sjá nánar.
Árið 1989 kom út bók með eftirlætisljóðum frú Vigdísar hjá Máli og menningu. Í viðtali sem var tekið við hana af því tilefni kom fram að dálæti hennar á ljóðum ætti sér langa sögu:
„Ég hef lesið ljóð síðan ég var barn, og þegar ég var unglingur þá var ég afskaplega hrifin af ljóðum með miklum tilfinningum. Eftir því sem ég þroskaðist - eða eftir því sem ég eltist, skulum við segja - þá fór ég að vinsa meira úr og hafna því sem mér fannst of mjúkt. Yfirmjúkt. Eða of mælskt. Ég leita í ljóðum að því sem heiðríkja tungunnar getur túlkað og gerir hvergi eins og í ljóðum; því sem snertir viðkvæma strengi í manni sjálfum. En það er mikill munur á viðkvæmni og væmni. Strengirnir sem ljóðin snerta eru einatt það skásta í manni sjálfum, sem er samkennd með öðrum og umheiminum. Maður reiðist sjaldan yfir ljóði. Maður skilur kannski reiði í ljóði, og beiskju, en maður reiðist ekki sjálfur. Maður upplifir skilning. Ljóðið opnar manni gáttina til að skilja eitthvað í dýpt og vídd. Á þessa strengi leika skáldin, en öguð skáld gera þá kröfu til sjálfra sín að ekki fari neinn hljómur inn í ljóðið sem skýtur skökku við og ekki er hreinn og tær.”
Síðar í þessu sama viðtali sagði Vigdís ennfremur:
„Ljóð eru svo góð og vekjandi fyrir hugann. Og þá komum við að ljóðum sem hugarleikfimi - þau eru eins og andleg eróbikk! Það liðkar svo hugsunina að lesa ljóð. Þau halda huganum vakandi, halda orðum vakandi. Ég hlustaði einu sinni á gamlan franskan stjórnmálamann, vel frægan, fara með bálk eftir Baudelaire á kosningafundi, og á eftir sagði ég við hann að þetta hlyti hann að hafa lært á unglingsárum. „Nei, ég var löngu búinn að gleyma því,“ sagði hann, „en ég var að lesa þetta í gærkvöldi.“ Og sagði mér svo að hann læsi ljóð í minnst hálftíma áður en hann færi að sofa til að halda huganum fimum. Sem minnir mig á að ég þarf að fara að skipuleggja það að lesa ljóð reglulega á kvöldin til að halda sjálfri mér í þjálfun! Og hlakka jafnframt til að hitta alla hina sem fara að stunda hið sama. Það er nú einu sinni svo að enginn getur tekið frá okkur það sem við höfum lesið. Við getum misst hús og vini, en ef við höldum heilsu og sjón getum við notið þess sem skrifað er.”
Kirkjukaffi á Bessastöðum 1989, Vigdís stendur framan við ljóðabókaskápinn í Thomsenstofu.
Hér á vefnum má finna æviágrip Vigdísar Finnbogadóttur og lesa úrval þeirra ávarpa sem hún flutti meðan hún var forseti.
Sjá nánar.
Þegar Vigdís fagnaði níutíu ára afmæli árið 2020 birtist við hana viðtal af því tilefni. Hún rifjaði þar upp eftirminnilega heimsókn ungra ljóðskálda á Bessastaði meðan hún gengdi embætti forseta:
„Ég safnaði ljóðum í skápinn hans Gríms Thomsen. Og einn daginn komu tveir piltar eða ungir menn sem sögðu mér að þeir væru skáld og spurðu hvort það væri rétt að ég safnaði ljóðum. „Jú, lengi gert það.“ „Heldurðu að þú eigir eitthvað eftir okkur?“ spurðu þeir, en ég keypti þá allar ljóðabækur sem gefnar voru út á Íslandi. Ég sagði þeim að fara og gá, og þeir röltu inn í Grímsstofu. Svo þegar þeir komu aftur, sá ég þá í dyrunum að stóra salnum og spurði hvernig leitin hefði gengið, hvort þeir hefðu fundið eitthvað. Og þá var eins og hefði verið kveikt á kerti yfir höfðinu á þeim, „Já, við erum þarna,“ sögðu þeir og geisluðu af ánægju.“ Það eru svona minningar sem ég geymi alla daga, þeir voru svo glaðir að hafa fundið sig á Bessastöðum!“
Tveimur árum síðar, árið 2022, kom út hjá Sögum útgáfu nýtt úrval af ljóðum sem Vigdís hafði valið. Af því tilefni birtist viðtal um útgáfuna þar sem hún sagði meðal annars:
„Ljóð hafa heillað mig alla tíð frá því ég var stelpa, enda var faðir minn afar ljóðelskur. Ég er mikill ljóðaunnandi og í minni forsetatíð hafði ég sérstakan stóran ljóðaskáp í Thomsenstofu á Bessastöðum og í hann safnaði ég ljóðum. Þar lét ég allar þær ljóðabækur sem rak á fjörur mínar og þar eru þær enn. … Við lifum á tíma þar sem öllu ægir saman, hraðinn tröllríður flestu í þjóðlífinu og tæknin virðist óstöðvandi. Við getum alltaf gripið til ljóðsins í þeirri von að hægja á tímanum og njóta fegurðarinnar, tregans eða gamanseminnar, sem er að finna í ljóðum skáldanna okkar.“
Þess má geta að haustið 2026 setti Bóksafn Garðabæjar upp sýningu þar sem ljóðaáhugi Vigdísar og ljóðabókaskápurinn á Bessastöðum voru í brennidepli.